Gisteren was ik in relatietherapie

In relatietherapie? Op 23 april, de dag van onze 38^ste huwelijksverjaardag?

Om te vermijden dat je meteen tot de verkeerde conclusies komt: de relatietherapie slaat niet op mijn relatie met Linda. Die is prima, dankjewel. Ze slaat op de relatie tussen mezelf en de innerlijke wereld van mijn emoties en gedachten.

Gisteren hadden we namelijk onze zeswekelijkse  Stiltedag in de Stiltehoeve Metanoia. In de inleidende sessie nodigde Björn ons uit om te onderzoeken met welke intentie we ooit aan dit Stiltetraject begonnen zijn. En wat onze intentie is om ook vandaag weer een hele dag uit te trekken in onze toch al volle agenda’s.

Kleine m of grote M?

Zien we mindfulness louter als een hulpmiddeltje, een soort aspirientje tegen de hoofdpijn? Dat noemt hij mindfulness met de kleine m. Of zien we mindfulness al een levenshouding om tot een meer ingrijpende metamorfose te komen? Dat noemt hij Mindfulness met de grote M.

Verrijkend voor mij was zijn suggestie om tijdens de dag te onderzoeken wat onze relatie is met de gedachten en emoties die we in de stilte zien opborrelen. Is dat een relatie van verzet, vijandschap, strijd. Of is dat een relatie van mededogen en mildheid, ondanks de pijn en de onrust die de emoties veroorzaken.

Zelf ben ik aan de dag begonnen met een duidelijk voelbare vorm van onwelzijn en weemoed in de hartstreek. Ik weet dat de oorzaak ligt bij een aantal onrustbarende situaties privé en op het werk. Ik wist dus vooraf dat die emoties best wel eens heftig zouden kunnen opspelen in de stilte. Het had zelfs een excuus kunnen zijn om niet naar Metanoia te komen.

Een geconditioneerde respons?

Ik heb het gevoel dat er inmiddels in mijn brein een soort Pavlov-effect optreedt zodra ik met de auto de Stiltehoeve opdraai, gevolgd door een warme, kameraadschappelijke knuffel van de andere stilte broeders en -zusters, en wanneer we dan als ‘brothers in arms’ de warme gedempte  ruimte van de Zendo betreden: dan ervaart mijn geest bijna automatisch een heilzame toestand van sereniteit. En door in die sfeer in relatietherapie te gaan met mijn emoties, voelde ik dat de beklemmende weemoed van de ochtend aan het eind van de dag bijna onmerkbaar was opgelost.

De stilte had haar werk gedaan.

Of moet ik zeggen: ik heb de stilte uitgenodigd en ontvangen

om ze haar werk te laten doen?

Aan de afwezigen; we hebben jullie gemist. Maar hopen dat jullie de volgende keer weer aansluiten.

Stilte en je werkplek?

Dat was het onderwerp van Hautekiet deze morgen op Radio 1.
De redactie belde me om te getuigen in het programma. Dat lukte niet helemaal omdat de laatste minuten van het programma waren aangebroken en de tijd meedogenloos wegtikte. In deze blog heb ik wel de tijd en de ruimte om mijn gedachten te verwoorden.

Ten eerste: welk werk?
Meer bepaald: wat is je werkplek?
Ben jij een wegenbouwer die de hele dag door met een drilboor aan de slag moet terwijl auto's en vrachtwagens voorbijrazen en je net niet de kleren van het lijf scheuren? Of werk jij in de lawaaierige walserij van een staalfabriek of in een fabriekshal vol dreunende weefgetouwen? Of werk jij in een open landschapskantoor? Of heb jij het voorrecht om je eigen werkruimte te hebben?

Hoeft het gezegd dat de kans op stilte in de eerste situatie minder evident is dan in de laatste?

Gezien het profiel van de Radio 1 luisteraar had men wellicht vooral de twee laatste groepen voor ogen. Vandaar dat ze dit topic startten met een speelse montage van enkele hilarische fragmenten uit het Eiland.

Ten tweede: welke stilte?  
Er is de uitwendige stilte door afwezigheid van lawaai  en prikkels en de inwendige stilte door de "verstilling" van de geest. Het nut van de eerste stilte bestaat erin dat ze helpt om de tweede stilte te trainen. Jawel, trainen.

Want verstilling is een vaardigheid. En vaardigheden kan je trainen. 

Trainen doe je best in optimale, beschermde omstandigheden. Een voetbalspeler begint ook niet meteen te spelen in Camp Neu voor 90.000 dolle fans. Hij begint wellicht door eerst alleen tegen een muurtje te shotten, daarna op een klein pleintje samen met wat vrienden. En zelfs als hij dan ooit de top haalt, moet hij blijven trainen in rustige omstandigheden, zonder fans, met de passende toestellen en de juiste oefeningen.

De vruchten van de stilte
Stilte, meer bepaald verstilling oefen je ook best eerst in optimale stille omstandigheden. Liefst begeleid, met de juiste oefeningen. 18 jaar ervaring met bewustzijnstraining (ook wel meditatie genoemd) heeft mij alvast geleerd dat het trainen een cyclische ervaring blijft: soms gaat het vlot, soms is het echt zwoegen.
Maar door de oefeningen ontwikkel je de vaardigheid om tot verstilling te komen, zelfs in de hectische context van een drukke werkvloer of een woelige vergadering.

Voor mij persoonlijk heeft de verstilling en de bijhorende verdieping vooral als voordeel dat ik een beter zicht heb op de "scenarioschrijvers" die in mijn geest aan de slag zijn en hoe weinig controle ik daarover heb. Het maakt echter een wereld van verschil als ik geoefend heb om die scenarioschrijvers te benoemen en te bekijken met milde open aandacht en me niet altijd automatisch laat meesleuren in hun verhaal.  Dat maakt mij ook milder om te zien hoe ook anderen (bewust maar veelal onbewust) in de ban zijn van hun scenarioschrijvers.

De Scenarioschrijvers
In mijn lezing heb ik de gewoonte om die scenarioschrijvers plastisch voor te stellen. Dit zijn enkel van de bekendste.
- Apocalypse now script: meteen dramatiseren en generaliseren, van een mug een olifant maken.
- Basil Fawlty script: een lage irritatiedrempel, mensen meteen veroordelen op basis van banale dingen.
- Hyancint Bucket script: de schone schijn ophouden, streven naar kunstmatige perfectie om het zelfbeeld te hoog te houden.
- Speedy Gonzales script: voortdurend ongeduld, alles moet sneller vooruit gaan.
- Please please me script: tegen iedereen altijd lief moeten zijn en ook willen dat iedereen altijd lief is tegen jou. (Een script dat bij mij nogal hardnekkig de kop opsteekt.)

Agendapunt nul
Jochanan Eynikel, die ook in het programma zat, gaf een mooi voorbeeld van hoe een moment van stilte een nieuwe wending en een andere teneur kan geven aan een bespreking.
Ik denk dan aan wat Martin Rueben, een hogere ambtenaar binnen de Vlaamse administratie, met ooit vertelde. Hij heeft de gewoonte om de vergadering met zijn directieteam te beginnen met een Agendapunt Nul. Even een moment van stilte waarbij men wordt uitgenodigd naar binnen te kijken en te voelen hoe men er nu bij zit, welke emoties en gedachten domineren. Met aansluitend de kans om dit even  te delen, zonder daarover in discussie te gaan.

Door de verstilling is er dus ook ruimte in de geest om tot vernieuwende inzichten te komen.

Ongemakkelijk

Maar nogmaals: stilte, zeker in groep, is zo ongebruikelijk, zo gewoon, dat velen het bijna automatisch afwijzen omdat ze zich er "ongemakkelijk" bij voelen. Ondermeer omdat de stilte je confronteert met je binnenkant en omdat de stilte zorgt voor een gelijkschakel in de groep. Er is geen hiërarchie in de stilte.

Na het moment van nationale stilte voor de schoolkinderen, hun begeleiders en chauffeurs die stierven in het ongeval met de skibus in Zwitserland heb ik deze tekst in mijn dagboek geschreven:

Sommige mensen praten luid, anderen stil

Sommige mensen praten snel, anderen traag

Sommige mensen praten zangerig, anderen monotoon

Alleen in de stilte is iedere stem gelijk

Wie het aandurft om door dat ongemakkelijk gevoel heen te gaan en de stilte en de verstilling blijvend te oefenen, ontdekt een grotere keuzevrijheid in zijn leven.

Ik ben geen computer van vlees. En wel hierom.

Boeiend artikel vandaag in De Morgen. Ten eerste al door de compromitterende titel: “Vergeet ons bewustzijn, we zijn computers van vlees.” Journalisten serveren hun stukjes nu eenmaal graag ‘saignant’. Alleen heb ik de indruk dat men in het artikel kort door de bocht gaat en daardoor een aantal zaken door mekaar haalt.

Akkoord, maar…

Ik ga akkoord met het feit dat er niet zoiets bestaat als een zelfstandig bewustzijn, net zo min als we een zelfstandige ziel of een zelfstandig zelf hebben. Dat heeft de Boeddha al 2600 jaar geleden gezegd.

Wat er volgens mij wel bestaat is een bewustzijnsPROCES: het resultaat van de complexe samenwerking tussen miljarden neuronen in diverse zones van ons brein. Dat proces valt geheel of gedeeltelijk stil als een deel van de neuronen in de hersenen uitvallen, bijvoorbeeld door een coma of door Alzheimer of in het meest extreme geval door de dood. Dat bewustzijnsPROCES is dus brein-afhankelijk. Net zoals de beelden op een bioscoopscherm op zich niet bestaan, maar het resultaat zijn van de samenwerking tussen een aantal hardware componenten (lens, lamp, chips, kabels) en software componenten (bits en bytes). Als de projector uitvalt, valt ook het beeld weg. Het beeld bestaat dus maar bij de gratie van een tijdelijke elektronendans.

Er is meer!

Wat ons mensen echter onderscheidt van de meeste andere levende wezens (en vooral van een computer of een projector) is dat wij daar bovenop een meta-bewustzijnPROCES kunnen opstarten. Ook dat is een PROCES dat bestaat bij de gratie van ons brein. (Dat proces heet trouwens mediteren.)

Alleen is er om dit proces op te starten een bewuste daad nodig. Die daad heeft te maken met intentie en wilskracht, wat op zijn beurt weer de gecoördineerde samenwerking vereist van flink wat neuronen. Juist omdat daarvoor zoveel “onafhankelijke” neuronengebieden moeten samenwerken, is wilskracht geen eenvoudige opgave. (Denk aan het gezweet en gevloek om je nieuwjaarsvoornemens waar te maken). Wellicht zijn sommige breinen daar van nature beter toe uitgerust (nature of genen), terwijl andere breinen het vooral moeten hebben van training (nurture of ervaring).

De vonk?

Blijft de vraag “wie of wat” die intentie en die wilskracht in gang zet? Uit de bovenstaande redenering volgt in elk geval dat het niet “iemand” is, maar dat het een vonkje is, een groepje neuronen (nu eens dit groepje, dan weer dat groepje) dat geprikkeld wordt waardoor de vonk al of niet verschillende andere breinzones activeert. Zoals de bliksem een heidebrand kan veroorzaken. Of de heide effectief brandt, hangt af van de omstandigheden (het weer van de afgelopen weken of maanden) en van de aanwezige begroeiïng.

Iedereen die ervaring heeft met mediteren kan vanuit de eigen ervaring bevestigen dat het mogelijk is om met die intentievonk (wellicht aanvankelijk ooit gestart door een gebeurtenis, een persoon, later via een zelfstartproces) het meta-bewustzijnsPROCES in gang te zetten om met een openhartige, milde ingesteldheid te kijken naar het bewustzijnsPROCES. Om dan te ontdekken hoe weinig controle we hebben over dat proces. Maar ook om te ontdekken dat het proces veranderd net door het te observeren, te aanvaarden, zonder het te willen sturen of controleren.

Aanvaarden en aanpakken

In de kwantum fysica weet men dat, of we licht ervaren als een golf of eerder als een deeltje, afhangt van hoe we er naar kijken. Hoe dat bewustzijnsPROCES precies werkt, maakt deel uit van het mysterie van het nog grotere mysterie: het leven zelf. Het aanvaarden van het niet weten is één van de bevrijdende vruchten van het mediteren.

Waarbij aanvaarden hier niet gebruikt wordt in de passieve betekenis van akkoord gaan met, neerleggen bij. Wel in de betekenis van het ERKENNEN van de toestand zoals hij nu is. Vanuit die vertrekbasis kunnen we dan AANPAKKEN wat we nu al kunnen veranderen. Het zijn wijze mensen die dat onderscheid kunnen maken.

3 onderscheidende kenmerken van een mindful leider volgens Michael Carroll

Als de naam Michael Carroll niet meteen een belletje doet rinkelen: hij is de auteur van ondermeer Mindfulness in Leiderschap. Ik hoorde onlangs een lezing die hij gaf op de Google University. Daarin geeft hij een beknopte schets van wat volgens hem 3 onderscheidende kenmerken zijn van mindful leiderschap. Hieronder een samenvatting van zijn betoog.

Geen chauvinisme

Carroll begint met te benadrukken dat hij niet van mening is dat mindful leiderschap een antwoord biedt op alle vragen van vandaag. Het trekt echter wel onze aandacht op een aantal zaken die we al te vaak over het hoofd zien en die belangrijk zijn voor ons persoonlijk en ons maatschappelijk welzijn.

De weg van A naar B
Volgens sommigen is een definitie van leiderschap: zo efficiënt en zo snel mogelijk van A naar B geraken. De mindful leider onderschrijft die definitie, op voorwaarde dat we in B aankomen in een goede fysieke en mentale conditie. Dat we niet uitgebrand raken onderweg. Succes is meer dan je doelen halen. Het heeft ook te maken met het niet negeren van wat er gebeurt op het pad.

Mensen zijn geneigd om altijd weer op weg te zijn naar het volgende doel en zijn blind voor wat er gebeurt onderweg. 

De mindful leider heeft aandacht voor alle stappen op de weg, niet louter voor het doel.

Prestatiedrang

In onze samenleving ligt de nadruk op het presteren, het doen. Altijd willen we ergens elders sneller, gemakkelijker, goedkoper geraken Of we willen iemand anders zijn. Als je in het eerste studiejaar zit kijk je op naar de jongens of meisjes in het zesde, in het eerste jaar humaniora kijk je op naar de laatstejaars en als je op de hogeschool of de universiteit zit kijk je op naar hen die een job hebben.
Op zich is er niets fout met de ambitie en prestatiedrang, maar er is een blinde vlek. We vergeten om te zijn WAAR we zijn, om te zijn WIE we zijn. De mindful leider is op zijn gemak met waar hij nu is en met wie hij nu is.

Het verwaarloosde instrument

Traditionele leiderschapstrainingen leggen de nadruk op het ontwikkelen van de strategische visie, op het nemen van betere beslissingen.

De mindful leider legt de nadruk op het trainen van zijn belangrijkste hulpmiddel: zijn bewustzijn. We beschouwen het bewustzijn als een evidentie en staan er niet bij stil, laat staan dat we tijd vrijmaken om dit waardevolle instrument te ontwikkelen. Door dit te doen kan je ontdekken dat “Your mind is not just the voice inside your head.”

Verrassende ontdekkingen

Een goede manier om het bewustzijn te trainen is via meditatie. Een korte oefening volstaat om een aantal interessante inzichten op te doen.

-       Je ontdekt hoe weinig controle je hebt op je denkende geest.

-       Je ontdekt dat door te stoppen en stil te zijn je zintuigen scherper registreren

-       Het feit dat sommigen zich slaperig voelen tijdens de oefening, maakt je bewust hoe uitputtend het is om voortdurend in contact te stan met je denkende geest.

-       Sommigen gaan op zoek naar een manier om dit aangenamer te maken. Dat is weer een mooi voorbeeld va onze prestatiedrang. We zijn niet tevreden met wat er in onze geest gebeurt dus we willen iets anders doen.

-       Het gaat er om dat je leert om je aandacht telkens opnieuw terug te brengen naar wat er hier nu is.

Wat met ambitie?

Een deelnemer stelde de vraag: “Does it not take away our passion to achieve?”

Antwoord van Michael: passie is prima, maar vergeet niet om ook aanwezig te zijn onderweg. Misschien weet je wel waar je naartoe wilt, maar weet je niet waar je nu bent. Dat is de definitie van verloren zijn. Het gaat om ambitie die je niet het contact met de werkelijkheid doet verliezen.

Twee bewustzijnstoestanden

De essentie van mindfulness is het trainen van de “zijn-spier”. Het probleem is dat we die spier nog maar weinig gebruikt hebben.

Tijdens het trainen kan je pendelen tussen twee bewustzijnstoestanden: zeer gefocust, geconcentreerd of zeer open, zeer ruim. Als je geest neigt naar het eerste (precisie, analyseren) is het nuttig om tijdens het oefenen vooral de ruimte te leren zien; als je geest neigt naar het afdwalen, dolen in de ruimte is het nuttig om vooral de focus, de waakzaamheid te zien.

Het rare aan dit alles is dat je niet traint om iemand anders te worden: sneller, slimmer… “You just need to rest in your natural state.”

Een laatste gedachte?

Op de vraag of Michael nog een laatste gedachte had om zijn lezing af te sluiten vertelde hij dat hij jaren geleden, toen hij nog op Wallstreet werkte, je best niet openlijk kon zeggen dat je mediteerde, want hoorde je niet bij de stoere jongens. Gelukkig is er nu een trend dat meer en meer  organisaties en bedrijven beseffen hoe waardevol ons bewustzijn is en dat we dit kunnen verfijnen door training.

“Don’t just take your mind for granted.”

Getatoeëerde bullebakken zijn onze helden

Dat is tenminste, naar mijn gevoel, de bijzonder trieste conclusie als ik vandaag de media bekijk.

Een hysterische Ibrahimovic, een arrogante Jeremy Clarckson en een “fucking’ tierende Sergio Herman. Zijn dit echt onze rolmodellen als we over “succesvolle mensen” spreken? Ik zou er in één adem ook een leeghoofdig programma als “The sky is the limit” kunnen bijhalen. Hoewel dat laatste eerder een bewijs is van wat Einstein ooit zei: “Enkel het heelal en de domheid zijn oneindig. Alhoewel: van dat eerste ben ik niet zo zeker.”

Is dit een brug te ver?

Wellicht spring ik vele bruggen te ver als ik durf te veronderstellen dat er een verband is tussen de hitsige stunts van Jeremy Clarckson in Top Gear en de straatracende jongeren in Antwerpen die een bejaard koppel op weg naar de kerk (o ironie) meedogenloos naar hun Schepper katapulteren?

Wellicht is het vele bruggen te ver als ik durf te veronderstellen dat er een verband is tussen het extreme pestgedrag op school of de werkvloer en de manier waarop Sir Sergio de slaven in zijn keuken afblaft? Relax, Sergio, het gaat maar om een bordje eten, geen hersenchirurgie. Wellicht blaft hij zijn slaven af omdat hij zelf weer in dienst staat van de verwaande foodies (en selfies) die zich in Oud Sluis of in The Jane even jurylid wanen in “Komen eten” of “Topchefs”.

Ik voel mededogen

Ja, ik voel mededogen als ik lees dat Sergio zegt dat “Een paar minuten geluk per dag al heel wat is”. Dan begrijp ik zijn woede en frustratie wat beter. Ik zou wel graag zijn definitie van geluk kennen. Misschien verwart hij geluk met genieten, met “toppen”, met “orgasme”, met “scoren” met “winnen”?

Persoonlijk bekijk ik geluk als de combinatie van verwondering, dankbaarheid en verbondenheid. Alleen: dat levert geen “goede” televisie op.

Het dagelijks leven is saai omdat we niet meer de tederheid, de schoonheid, de verbondenheid zien die Toon Hermans destijds zo mooi bezong in “Zij dekte de tafel, ze schikte de bloemen.” Tranen komen in mijn ogen als ik dit schrijf, want ik zie dan het anonieme bejaarde echtpaar samen aan de ontbijttafel, luttele minuten voor ze op de Noorderlaan verpletterd worden…

Wat is een behoorlijk niveau?

Wat bedoelt Sergio met “een behoorlijk niveau” als hij zegt: ”Als je een behoorlijk niveau wilt halen kom je er niet met acht uur per dag werken." Waarom wil hij perse dat “behoorlijk niveau" halen? Waarom legt hij zichzelf en zijn slaven zoveel stress op? Om te voldoen aan de verwachtingen van de verwaande foodies (en selfies) die zichzelf als compensatie voor hun “stressvolle” job -waardoor ze zich dit in een stressvolle omgeving bereide voedsel kunnen permitteren- vinden dat zij die culinaire verwennerij “verdiend” hebben?

Wie houdt hier wie voor de gek?

Wat opvalt is dat de media altijd winnen: zij zijn gretig om die bullebakken in de etalage te zetten, want “het publiek” smult ervan (neen, de media zijn geen populisten). En ze hebben nadien weer inkt, papier en zendtijd te kort om de neergang van diezelfde gevallen helden (Nietwaar Piet? Nietwaar Peter? ) breedvoerig uit de doeken te doen.

Lieve mediamensen:

Is het teveel gevraagd om wat minder bullebakken en wat meer Toonachtige mensen in de etalage te plaatsen? En “fuck de kijkcijfers.". Jullie zijn toch geen populisten, niet?